Het Leven en werk van György Ligeti

György Ligeti (1923-2006) was een man die gevormd werd door de Hongaarse volksmuziek en de nieuwe ideeën van de avant-gardistische muziekbeweging uit West-Europa.

Het begin

György Sándor Ligeti, geboren op 28 mei 1923 in Târnăveni (Transsylvanië, Roemenië). In dat jaar werd het graf van farao Toetanchamon gevonden in Egypte en verlieten de laatste Amerikaanse soldaten Europa na het einde van de Eerste Wereldoorlog. Door de verbrokkeling van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk, was Ligeti ’s geboortestad Roemeens geworden. Hij zou later in zijn jongvolwassen leven terugkeren naar Hongarije waar hij zich zou ontplooien tot musicus.

(Voorvelt, 2022)

Zijn Jeugd

De jonge Ligeti was als kind eerder verlegen. Hij leefde in zijn eigen wereld en was liever met zijn gedachten en fantasie bezig. Zijn creatief vermogen werd snel duidelijk wanneer hij een eigen verzonnen land creëerde. Hij tekende zelf een kaart van het grondgebied waarop alle steden te vinden waren. Zelf verzon hij ook een taal dat in het land te horen zou zijn. Als kind had hij een echte kunstenaarsgeest die hij later zou meenemen in zijn composities.

Zijn eerste muzikale ervaringen als kind waren orkeststukken die hij hoorde op ruwe opnameplaten. György Sándor Ligeti had een grote collectie in zijn gezinswoning. Ook de Hongaarse en Roemeense zigeunermuziek op de straten lieten hem kennismaken met de volksmuziek uit de 19e eeuw.

Dit zorgde voor de opleving van zijn muzikale interesses die hij later vorm zou geven in korte deuntjes die hij dagelijks zong. Op dertienjarige leeftijd leerde hij piano spelen.

Niet alles in zijn jeugd was positief. Door zijn joodse afkomst werd hij vaak door enkele dorpskinderen gekleineerd en uitgesloten. Ook zou een ervaring bij zijn tante een blijvende indruk nalaten. Hij kreeg de taak om alle spinnenwebben weg te halen. Hierdoor kreeg hij een angst voor spinnen. Toch zou hij dit akelig avontuur gebruiken om zijn concept over klanktexturen vorm te geven.

In 1941 verhuisde de familie Ligeti naar Cluj (Transsylvanië, Roemenië) waar hij zijn muziekopleiding startte aan het conservatorium. Daar werd zijn basis in het componeren opgebouwd. Ook wou hij zijn werken zelf begeleiden. In het belang van de uitvoeringspraktijk legde Ligeti zich ook toe op het piano-, orgel- en cellospel.

Duistere jaren tijdens Wereldoorlog II

György Ligeti zou in zijn jongvolwassen leven een duister moment meemaken. Roemenië werd tijdens de Tweede Wereldoorlog bezet door Nazi’s. Ze dwongen de Joodse bevolking tot slavenarbeid. Ligeti werd gedwongen om in de landbouw en mijnbouw te werken.

Op het einde van de oorlog werden zo veel mogelijk joden gedeporteerd naar concentratiekampen. Hijzelf kon ontsnappen, maar zijn familie kon niet gered worden van deze gruwelijkheden.

Ligeti zou later vernemen dat zijn vader, moeder, broer, tante en nonkel gedeporteerd waren. Iedereen stierf door vergassing of door ziekte, behalve zijn moeder. Zij overleefde de Holocaust.

Dit trauma zou ingrijpend zijn in het leven van de musicus. De woede die hij voelde voor wat er gebeurd was, zou hij ook in zijn werken gebruiken zoals in zijn opera “Le Grand Macabre”.

(György Ligeti Quotes, sd)

Zijn leven in het Westen

Na de oorlog zou hij een paar jaar in Hongarije blijven om te componeren. Het strikte communistische regime dat door Rusland werd gecontroleerd, liet hem niet toe om verder te ontwikkelen als componist. Hij had nieuwe ideeën die hij wou uitvoeren. Daarom koos hij ervoor om de grens naar het Westen over te steken in 1956. Hij zou zich vestigen in Wenen waar hij veel van zijn werken heeft uitgevoerd. Ook kreeg hij een zoon genaamd Lukas.

Toch zou hij niet blijven in Oostenrijk. In 1957 ging Ligeti naar Keulen om kennis te maken met elektronische muziek. De musicus leerde nieuwe compositietechnieken van grote namen zoals Karlheinz Stockhausen en Pierre Boulez. Hier zou hij zijn elektronisch werk “Artikulation” maken. Hoewel hij nooit volledig de elektrische muziek zou omarmen, ontdekte hij dat muziek als een grote klankmassa kon worden beschouwd. Deze massa aan klanken, ritmes en dynamieken zorgen voor bepaalde indrukken bij het publiek.

(Predota, 2023)

Klankmassa en Micropolyfonie

Ligeti ’s nieuwe concepten op muziek worden gezien als een belangrijk ontwikkeling binnen de muziekgeschiedenis. Niet enkel het idee van klanktexturen en klankmassa was nieuw, maar het gebruik van micropolyfonie in zijn muziek zou Ligeti ’s muziek typeren. Deze meerstemmigheid zorgt ervoor dat verschillende tonen op elkaar reageren. Er is weinig toonhoogteverschil tussen de noten. Zo wordt er een gedicht aan klanken gerealiseerd dat een bedrukte indruk nalaat.

(maestrobeats, 2017)

In dit filmfragment ziet u een uitvoering van het werk 'Atmospheres' van György Ligeti, uitgevoerd door de Berliner Philharmoniker o.l.v. sir Simon Rattle.

Hier wordt het concept van klankmassa mooi weergegeven.

(Lerdón, 2017)

Zijn composities

Ligeti heeft doorheen zijn leven heel wat muziek gecomponeerd. Hieronder worden een aantal werken opgesomd waar het concept van klankmassa en micropolyfonie duidelijk te horen is.

In de lesactiviteiten gaan we dieper in op zes werken van György Ligeti waarmee leerkrachten aan de slag kunnen gaan in de klas.

Ligeti schreef voor verschillende bezettingen zoals koor, orkest, solo-instrumenten en kamermuziek.

Enkele voorbeelden:

  1. Artikulation (elektronisch) - 1958

  2. Apparitions (orkest) - 1958–1959

  3. Musica Ricercata (piano)

  4. Atmosphères (orkest) (1961)

  5. Volumina (orgel) – 1961-1962

  6. Poème symphonique (100 metronomen) – 1962

  7. Lux Aeterna (16-stemmig koor a capella) - 1966

  8. Ramifications (12-stemmig strijkorkest) - 1968–1969

(CoBroerse)